Skala problemu jest dobrze znana epidemiologom, choć rzadko przebija się do publicznej debaty. Każdego roku na świecie odnotowuje się ok. miliarda przypadków sezonowej grypy. Od 3 do 5 mln osób przechodzi chorobę ciężko. Z powodu powikłań oddechowych umiera od 290 tys. do 650 tys. ludzi rocznie.

Największe ryzyko dotyczy osób starszych, dzieci i kobiet w ciąży. To w tych grupach najczęściej dochodzi do hospitalizacji i zgonów. Sezon grypowy oznacza też przeciążone oddziały internistyczne, wzrost kosztów leczenia i falę absencji w pracy.

Obecne szczepionki ograniczają liczbę ciężkich przypadków, ale ich skuteczność bywa zmienna. Zależy od sezonu, zastosowanego produktu i populacji. Ochrona utrzymuje się zwykle tylko przez jeden sezon. Dlatego dwa razy w roku WHO, we współpracy z Global Influenza Surveillance and Response System, rekomenduje skład antygenowy kolejnej szczepionki.

Choć 143 kraje zgłosiły do WHO, że dysponują sezonowymi szczepionkami przeciw grypie, większość dawek trafia do państw o wysokich i wyższych średnich dochodach. Globalna dostępność jest nierówna.

FVIVA - próba policzenia "pełnej wartości" szczepionki

Nowa analiza WHO - Full Value of Improved Influenza Vaccine Assessment (FVIVA) - to coś więcej niż raport oceny skuteczności klinicznej. Uwzględnia wpływ zdrowotny, ekonomiczny i systemowy. Ma być narzędziem dla rządów, producentów i instytucji finansujących badania. Chodzi o szczepionki nowej generacji, a w dalszej perspektywie nawet o szczepionki uniwersalne. Takie preparaty miałyby zapewniać szerszą ochronę przed różnymi wariantami wirusa oraz działać dłużej niż jeden sezon grypowy.

Z wyliczeń FVIVA wynika, że przy szerokim wdrożeniu w latach 2025-2050 możliwe byłoby uniknięcie do 18 mld przypadków grypy oraz ocalenie do 6,2 mln istnień. Najwięcej zyskałyby osoby z grup wysokiego ryzyka.

WHO zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt. Choć grypa jest chorobą wirusową, w praktyce antybiotyki są często stosowane przy podejrzeniu nadkażeń bakteryjnych lub profilaktycznie. Obecne programy szczepień przeciw grypie ograniczają niepotrzebne użycie antybiotyków o ok. 10 mln dawek rocznie. Zgodnie z analizą FVIVA szczepionki nowej generacji mogłyby w latach 2025-2050 zapobiec użyciu nawet 1,3 mld zdefiniowanych dawek dobowych antybiotyków.

Co zadecyduje o sukcesie?

WHO podkreśla, że potencjalny wpływ nowych szczepionek będzie zależał od lokalnego kontekstu. Znaczenie mają m.in. obciążenie chorobą, wydolność systemu zdrowia, cena produktu i organizacja programu szczepień.

W krajach o niskich i średnich dochodach ważne będą też parametry techniczne: bezpieczeństwo, skuteczność, czas trwania ochrony, stabilność temperaturowa i długość okresu przydatności do użycia. Organizacja wskazuje również na potrzebę transferu technologii i wsparcia lokalnej produkcji.

W grudniu 2025 r. WHO zaktualizowała Preferred Product Characteristics dla szczepionek nowej generacji. Dokument wyznacza kierunek rozwoju: szersza i trwalsza ochrona, lepsze zabezpieczenie przed ciężką chorobą oraz dostosowanie do warunków krajów o ograniczonych zasobach.

Według Influenza Vaccines R&D Roadmap, w lutym 2026 r. w badaniach klinicznych znajdowało się 46 kandydatów na szczepionki nowej generacji. Wykorzystują różne platformy technologiczne - od nowoczesnych konstrukcji białkowych po rozwiązania rozwijane i udoskonalane w czasie pandemii COVID-19.

Analiza FVIVA wpisuje się w Global influenza strategy 2019-2030. To próba spojrzenia na szczepionki nie tylko jak na produkt medyczny, ale jako narzędzie polityki zdrowotnej i element przygotowania na przyszłe pandemie.

Czytaj także:

Krztusiec, odra, RSV. Apel w sprawie szczepień

Szczepienia bliżej pacjenta. GIS: "To inwestycja, która się zwraca"