Bakteriofagi to wirusy, które zakażają i niszczą bakterie. Działają bardzo precyzyjnie - zwykle tylko na określony gatunek, a nawet konkretny szczep bakterii. Dlatego przed rozpoczęciem leczenia trzeba sprawdzić, czy wybrany fag rzeczywiście zwalcza patogen pobrany od pacjenta.

Nowe wytyczne dotyczące spersonalizowanej terapii fagowej opracowane przez German Society for Infectious Diseases (DGI) zalecają, aby taki test - nazywany dopasowaniem fagowym - przeprowadzić możliwie szybko. Wrażliwość bakterii może się zmieniać podczas zakażenia. W przygotowaniu dokumentu uczestniczyło 20 organizacji branżowych i naukowych, 18 międzynarodowych ekspertów - w tym przedstawiciele organów regulacyjnych - oraz dwie organizacje pacjentów.

Ponad 60 zaleceń dla klinik i laboratoriów

Terapię fagową można rozważyć przede wszystkim wtedy, gdy sprawdzone metody leczenia nie działają, są niedostępne albo nie mogą zostać zastosowane. Każdy przypadek powinien być oceniany indywidualnie przez zespół obejmujący lekarzy prowadzących, mikrobiologów klinicznych i ekspertów od fagów.

Dokument nie uznaje fagów za zamiennik antybiotyków. Dotychczasowe badania wskazują, że przy zachowaniu odpowiednich standardów produkcji i podawania terapia ma korzystny profil bezpieczeństwa. Nadal brakuje jednak kontrolowanych badań klinicznych, które jednoznacznie potwierdziłyby jej skuteczność.

Dokument zawiera ponad 60 praktycznych rekomendacji. Dotyczą one wyboru i badania fagów, wymaganej infrastruktury, produkcji, kontroli jakości, sposobów podawania, monitorowania pacjentów oraz dokumentowania wyników. Eksperci zalecają również ujednolicenie metod laboratoryjnych i regularne sprawdzanie jakości badań. Przypadki zastosowania fagów mają trafiać do rejestrów, co pozwoli porównywać wyniki leczenia i lepiej planować dalsze badania. Ze wszystkimi można zapoznać się tutaj.

Wyniki są obiecujące, ale wstępne

W belgijskiej serii obejmującej 100 pacjentów poprawę stanu klinicznego odnotowano u 77 proc. leczonych. U 61 proc. nie wykryto później bakterii, przeciwko którym skierowano terapię. Są to jednak dane obserwacyjne, które nie zastępują randomizowanych badań klinicznych.

Od lutego 2026 r. program zgodny z nową wytyczną działa również we Frankfurcie. Leczeniem objęto tam 10 pacjentów zakażonych m.in. Pseudomonas aeruginosa i Staphylococcus aureus. W zależności od rodzaju infekcji fagi podawano dożylnie, wziewnie, w aerozolu do nosa albo w postaci sterylnego hydrożelu.

Nowe zalecenia nie rozstrzygają, jak skuteczna jest terapia fagowa. Po raz pierwszy wyznaczają jednak wspólne zasady jej bezpiecznego i kontrolowanego stosowania.

Terapia fagowa w Polsce

W Polsce leczenie fagami jest dostępne, ale nadal ma status leczenia eksperymentalnego. Od 2005 r. prowadzi je Ośrodek Terapii Fagowej Instytutu Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu, posiadający filie w Krakowie i Częstochowie. Do terapii kwalifikowani są pacjenci z przewlekłymi zakażeniami bakteryjnymi, u których standardowe leczenie nie przyniosło efektu.

Przed rozpoczęciem terapii laboratorium sprawdza, czy bakterie wyizolowane od pacjenta są wrażliwe na fagi znajdujące się w banku Instytutu. Na tej podstawie przygotowywany jest indywidualny preparat. Wrocławski zespół prowadzi także badania nad bezpieczeństwem i skutecznością fagów, w tym badanie kliniczne dotyczące przewlekłego zapalenia zatok. Nowe międzynarodowe zalecenia mogą ułatwić ujednolicenie takich procedur, ale nie zmieniają eksperymentalnego statusu leczenia w Polsce.

Czytaj także:

HIV pod kontrolą przez lata. Co zadziałało u tych pacjentów?

Grypa 2026/2027. Która szczepionka i dla kogo?