Dane pokazują, że z powodu bólu przewlekłego cierpi ok.1/5 ludzi na świecie, co oznacza, że w Polsce dotyka on nawet 8,5 mln osób. Eksperci byli zgodni co do tego, że ból przewlekły, trwający powyżej 6 miesięcy, przekształca się w samodzielną jednostkę chorobową, powodując trwałe zmiany neurochemiczne i anhedonię, co wymaga specjalistycznej modulacji układów neuroprzekaźnikowych. Długotrwałe cierpienie prowadzi do izolacji, utraty sprawstwa oraz wykluczenia społecznego i zawodowego pacjenta, czyniąc go „bezdomnym” w systemie ochrony zdrowia. Okazuje się też, że ból to nie tylko cierpienie pacjenta i jego otoczenia, ale też ogromne koszty dla systemu.
- Ból przewlekły kosztuje budżet państwa 4 proc. PKB, z czego ponad połowę stanowią koszty utraty produktywności - mówiła dr n. med. i dr n. o zdrowiu Marzena Domańska-Sadynica, prezes Fundacji Eksperci dla Zdrowia.

Problemy z dostępem do leczenia

W Polsce pacjenci czekają miesiącami na wizytę w poradni leczenia bólu. Główne bariery w dostępie do certyfikowanych poradni leczenia bólu mają charakter zarówno geograficzny i systemowy, jak i kadrowy oraz finansowy. Prof. Magdalena Kocot-Kępska, prezes Polskiego Towarzystwa Badania Bólu, wskazała przede wszystkim na ogromne dysproporcje regionalne.

- W Polsce mamy obecnie 10 województw z certyfikowanymi poradniami i aż 6 województw bez żadnej poradni certyfikowanej przez Polskie Towarzystwo Badania Bólu. W efekcie chorzy są zmuszeni do wielogodzinnych podróży, dojeżdżając 2-3 godziny w jedną stronę, żeby skonsultować swój problem. Powoduje to sytuację, w której pacjenci z ogromnych obszarów kraju nie mają dostępu do wielokierunkowej terapii. Przykładem może być Wielkopolska, gdzie jest jedna poradnia na 3,5 mln mieszkańców, co czyni zapewnienie opieki pacjentom z bólem przewlekłym celem niewykonalnym i nierealnym - podkreślała prof. Magdalena Kocot-Kępska.

Kolejną istotną barierą jest brak odpowiedniego finansowania specjalistycznego personelu, co uniemożliwia realizację standardu opieki interdyscyplinarnej. W mniejszych ośrodkach brakuje funduszy na psychologów czy fizjoterapeutów, ponieważ NFZ nie przewiduje szybkiej ścieżki konsultacyjnej i zmusza pacjenta do samodzielnego poszukiwania pomocy u innych specjalistów, co trwa miesiącami - podkreślała dr Kinga Olczyk-Miller z Poradni Leczenia Bólu w Gdańsku, zwracając również uwagę na opór osób zarządzających placówkami, które „cały czas uważają, że poradnie są niedochodowe, nierentowne i bardzo ograniczają dostęp do wysokospecjalistycznych procedur”.

- Lekarze często posiadają wiedzę, ale nie posiadają narzędzi, aby wdrażać te procedury w życie - tłumaczyła dr Olczyk-Miller. Dodatkowo problemem jest brak uznanej specjalizacji z medycyny bólu w Polsce, przez co medycyna ta rozwija się głównie dzięki oddolnym inicjatywom, a „wszystko, co robią lekarze, jest ich własnym sumptem” i wiąże się z koniecznością opłacania drogich kursów z własnej kieszeni.

By ból ostry nie przeszedł w przewlekły

Szybkie i właściwe leczenie bólu ostrego zapobiega jego utrwaleniu i przejściu w fazę przewlekłą. Proces ten ma swoje podłoże w fizjologii układu nerwowego, gdzie pod wpływem silnych bodźców dochodzi do zjawiska sensytyzacji, czyli nadwrażliwości struktur przewodzących ból.

- Źle prowadzony ból pooperacyjny zamieniając się w ból przewlekły drastycznie obniża jakość życia i generuje ogromne koszty społeczne - tłumaczył dr Piotr Mieszczański z I Kliniki Anestezjologii i Intensywnej Terapii WUM.

- Nieskutecznie uśmierzany ból ostry, szczególnie ten o dużym natężeniu, jest absolutnie udowodnionym czynnikiem chronifikacji bólu, a ból, który nie został opanowany na czas, przestaje być tylko objawem, a staje się samodzielną, trudną do wyleczenia jednostką chorobową - podkreślała prof. Renata Zajączkowska, kierownik Zakładu Medycyny Ratunkowej i Intensywnej Terapii Kolegium Nauk Medycznych Uniwersytetu Rzeszowskiego, dodaje, że nieskutecznie leczony ból pooperacyjny i pourazowy nie tylko może przejść w ból przewlekły, ale również zwiększa ryzyko wystąpienia wielu powikłań medycznych - sercowo-naczyniowych, oddechowych oraz zakrzepowo-zatorowych, a także wydłuża rekonwalescencję po zabiegach chirurgicznych.

Szybka interwencja jest więc niezbędna, aby nie dopuścić do zmian w układzie nerwowym, które prof. Magdalena Kocot-Kępska nazwała „złym śladem pamięciowym”, prowadzącym do cierpienia trwającego miesiącami lub latami po zagojeniu się tkanek.

Właściwa terapia bólu ostrego ma również wymiar psychologiczny i ekonomiczny, ponieważ zapobiega wykluczeniu pacjenta z życia zawodowego i społecznego. Według ekspertów leczenie ostrej fazy, np. w przebiegu półpaśca, za pomocą „szybkiej ścieżki” terapeutycznej pozwala uniknąć powikłań takich jak neuralgia popółpaścowa, która jest znacznie trudniejsza do opanowania. Skuteczne działanie na samym początku pozwala pacjentowi zachować sprawczość i uniknąć spirali bólowej, która, jak zauważył psycholog Krzysztof Wesołowski, szybko prowadzi do izolacji i pogorszenia kondycji psychicznej chorego.

Jak poprawić opiekę nad pacjentem?

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Leczenia Bólu na rok 2026, które przedstawiła prof. Magdalena Kocot-Kępska, obejmują szereg działań mających na celu poprawę opieki nad pacjentem cierpiącym.

W obszarze profilaktyki kluczowym postulatem jest rozszerzenie dostępu do bezpłatnych szczepień przeciwko półpaścowi dla wszystkich seniorów powyżej 65. roku życia, bez względu na obecność chorób współistniejących. Kolejny istotny punkt to rozszerzenie wskazań do zabiegów interwencyjnych, takich jak kriolezja i termolezja, co ma zostać poprzedzone opracowaniem przez wielodyscyplinarny zespół ekspertów precyzyjnych standardów postępowania oraz wskaźników jakościowych. 

Towarzystwo dąży również do zwiększenia dostępności certyfikowanych poradni leczenia bólu, które zapewniałyby pacjentom wielokierunkową pomoc, obejmującą nie tylko lekarza, ale także obowiązkowy dostęp do psychologa i fizjoterapeuty, aby uniknąć wieloletniego oczekiwania na wsparcie. W planach znajduje się także opracowanie standardu porady pielęgniarskiej w terapii bólu oraz wytycznych i wyceny dla metod neuromodulacji nieinwazyjnej, takich jak przezczaszkowa stymulacja magnetyczna czy stymulacja nerwu błędnego.

Dla pacjentów onkologicznych PTLB rekomenduje zwiększenie dostępności do wysokospecjalistycznych metod leczenia, w tym wszczepialnych systemów dostarczania leków, co zostało już formalnie zgłoszone do Ministerstwa Zdrowia. 

Kluczowym elementem reformy ma być utworzenie ośrodków referencyjnych leczenia bólu, dysponujących oddziałami szpitalnymi, gdzie najtrudniejsi pacjenci mogliby przejść pogłębioną diagnostykę i intensywne leczenie, w tym podawanie leków drogą dożylną.

Zaproponowano także stworzenie „szybkiej ścieżki” dla osób z ostrym półpaścem i neuralgią popółpaścową w ramach opieki koordynowanej, co ma radykalnie zapobiegać chronifikacji bólu i skracać czas terapii.

W zakresie bólu ostrego przygotowano aktualizację zaleceń, która koncentruje się na grupach pacjentów szczególnie trudnych, takich jak osoby w podeszłym wieku, pacjenci przewlekle leczeni opioidami, osoby otyłe oraz kobiety po cięciu cesarskim czy w ciąży.

Eksperci postulują również zmiany systemowe w obszarze edukacji, w tym utworzenie oficjalnej specjalizacji z medycyny bólu oraz ujednolicenie systemu szkolenia akupunkturzystów, aby podnieść jakość i dostępność tej metody.

W kontekście opieki paliatywnej rekomenduje się jej wczesne włączanie oraz rozważenie zmiany nazewnictwa na „opiekę wspierającą”, aby uniknąć stygmatyzacji pacjentów i lęku przed końcem życia.

Ważnym elementem kampanii edukacyjnej ma być stworzenie dla pacjenta „niezbędnika”, opartego na 30 zasadach IASP, obejmującego dietę, ruch, zdrowy sen oraz naukę technik samokontroli i akceptacji choroby. Wszystko to ma być monitorowane poprzez nowo opracowane wskaźniki jakościowe, co pozwoli płatnikowi na rzetelną ocenę efektywności wprowadzanych procedur.

Przeczytaj także:

Endometrioza a mózg. Dlaczego ból nie znika?

Ból po urazie czy nowotwór? Historie z onkologii dziecięcej

Ile kosztuje ból? Kontrowersyjna metoda jego mierzenia