W 2022 r. na świecie zdiagnozowano ok. 19 mln nowych przypadków nowotworów. Z analizy WHO i Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (IARC) wynika, że aż 7,1 mln z nich (czyli 37 proc.) było powiązanych z przyczynami, którym można zapobiegać. Chodzi o 30 dobrze udokumentowanych czynników ryzyka: od palenia tytoniu i alkoholu, przez otyłość i brak ruchu, po zanieczyszczenie powietrza, promieniowanie UV i - po raz pierwszy ujęte w takiej skali - 9 zakażeń prowadzących do nowotworów.

To pierwsze globalne badanie, które w jednym modelu połączyło czynniki behawioralne, środowiskowe, zawodowe i infekcyjne. Wniosek jest prosty, choć niewygodny: ogromna część globalnej epidemii raka nie zaczyna się w komórce nowotworowej, lecz w stylu życia, warunkach środowiskowych i zaniedbaniach systemowych.

Tytoń wciąż numerem jeden

Największym pojedynczym czynnikiem ryzyka pozostaje palenie tytoniu. Odpowiada ono za około 15 proc. wszystkich nowych przypadków raka na świecie. To oznacza miliony diagnoz rocznie, mimo dekad kampanii antynikotynowych i coraz ostrzejszych regulacji w wielu krajach.

Na drugim miejscu znalazły się infekcje nowotworowe, odpowiadające za około 10 proc. zachorowań. Trzecim istotnym czynnikiem jest alkohol, związany z 3 proc. nowych przypadków raka. W praktyce oznacza to, że trzy znane i dobrze opisane zagrożenia odpowiadają za niemal 1/3 wszystkich nowotworów, które można było powstrzymać.

Trzy nowotwory, połowa problemu

Analiza pokazuje też wyraźnie, gdzie potencjał prewencji jest największy. Trzy typy nowotworów - rak płuca, żołądka i szyjki macicy - odpowiadają za niemal połowę wszystkich przypadków możliwych do uniknięcia, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.

Rak płuca wciąż jest ściśle powiązany z paleniem, ale coraz większą rolę odgrywa także zanieczyszczenie powietrza. Rak żołądka w dużej mierze wiąże się z przewlekłym zakażeniem bakterią Helicobacter pylori. Z kolei rak szyjki macicy jest niemal w całości skutkiem zakażenia wirusem HPV - patogenem, przeciwko któremu istnieje skuteczna szczepionka.

Kobiety i mężczyźni chorują inaczej

Badanie pokazuje też różnice między płciami. U mężczyzn aż 45 proc. nowych przypadków raka było związanych z czynnikami możliwymi do modyfikacji. U kobiet - 30 proc. Wśród mężczyzn dominującą rolę odgrywało palenie, odpowiadające za ok. 23 proc. wszystkich nowych zachorowań, następnie infekcje i alkohol.

U kobiet globalnie najważniejszym czynnikiem okazały się infekcje nowotworowe, odpowiadające za 11 proc. przypadków, wyprzedzając palenie i otyłość. To odzwierciedla m.in. ogromny wpływ HPV na zachorowania na raka szyjki macicy w regionach o niskim poziomie wyszczepienia.

Różnice w skali nowotworów możliwych do zapobieżenia są też silnie zależne od regionu świata. Wśród kobiet odsetek ten waha się od 24 proc. w Afryce Północnej i Azji Zachodniej do 38 proc. w Afryce Subsaharyjskiej. Wśród mężczyzn rozpiętość jest jeszcze większa: od 28 proc. w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach do aż 57 proc. w Azji Wschodniej.

Prewencja to także odpowiedzialność systemu

Autorzy raportu jasno zaznaczają, że zapobieganie nowotworom nie może opierać się wyłącznie na indywidualnej odpowiedzialności. Skuteczna prewencja wymaga działań systemowych: ograniczania dostępności tytoniu i alkoholu, powszechnych szczepień przeciwko HPV i wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, poprawy jakości powietrza, bezpieczniejszych miejsc pracy oraz środowiska sprzyjającego aktywności fizycznej i zdrowemu żywieniu. Skoordynowane działania w różnych sektorach, od zdrowia, przez energetykę i transport, po rynek pracy, mogą uchronić miliony osób przed najbardziej bolesną diagnozą.

Czytaj także:

Europejski Kodeks Walki z Rakiem 2026: 14 zaleceń zamiast 12

Radioligandy w raku prostaty: przełom, który wymaga systemowych zmian