Rada Przejrzystości w stanowisku nr 17/2026 z 3 lutego 2026 r. negatywnie oceniła zasadność zakwalifikowania kompleksowego ambulatoryjnego i dziennego świadczenia obejmującego diagnostykę i leczenie prowadzone w ramach środka zabezpieczającego psychiatrii sądowej jako świadczenia gwarantowanego z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień. Chodzi o rozwiązanie skierowane do osób pełnoletnich z zaburzeniami psychicznymi i zaburzeniami zachowania (ICD-10: F00–F99), wobec których sąd orzekł środek zabezpieczający w postaci terapii lub terapii uzależnień na podstawie Kodeksu karnego.

Co miało się zmienić?

Obecnie opieka nad tymi pacjentami realizowana jest w ramach ogólnej psychiatrii ambulatoryjnej finansowanej ze środków publicznych. Propozycja dotyczyła więc przede wszystkim nowego rozwiązania organizacyjnego, a nie wprowadzenia nowych procedur medycznych. Zgodnie z propozycją nowe świadczenie miało uporządkować i skoordynować opiekę ambulatoryjną i dzienną nad tą grupą pacjentów. Zakładano m.in.:

• realizację świadczeń bliżej miejsca zamieszkania

• ograniczenie stosowania izolacyjnych środków zabezpieczających tylko do najpoważniejszych przypadków

• krótszy czas oczekiwania na leczenie

• krótszy pobyt osób chorych psychicznie w areszcie tymczasowym

• przesunięcie części świadczeń ze szpitali do opieki ambulatoryjnej

Co wynika z analiz i wytycznych?

Rada wskazała, że procedury składające się na proponowane świadczenie już teraz są świadczeniami gwarantowanymi w psychiatrii i leczeniu uzależnień, dlatego odstąpiono od pełnej analizy klinicznej skuteczności i bezpieczeństwa. Przegląd wytycznych z lat 2006–2025 potwierdził, że możliwe jest prowadzenia leczenia sprawców przestępstw na wolności w oparciu o opiekę środowiskową i ambulatoryjną. Ale wskazali na konieczność:

• ścisłej współpracy między systemem ochrony zdrowia, wymiarem sprawiedliwości i systemem penitencjarnym

• pracy zespołów wielodyscyplinarnych

• raportowania do sądu przebiegu terapii

Analizy międzynarodowe pokazują, że ambulatoryjne środki zabezpieczające są standardem w wielu krajach i finansowane są ze środków publicznych. Jednocześnie Rada zwróciła uwagę na brak szczegółowych regulacji dotyczących współpracy organizacyjnej i finansowej między NFZ a Ministerstwem Sprawiedliwości w zakresie realizacji tych świadczeń. Dodatkowo doświadczenia z podobnym programem – terapią zaburzeń preferencji seksualnych – pokazują bardzo niską sprawozdawczość i małe zainteresowanie świadczeniodawców, mimo formalnej wyceny świadczenia.

Główne braki systemowe

Eksperci kliniczni wskazali, że brakuje dedykowanego świadczenia i wyodrębnionej ścieżki pacjenta, a to prowadzi do opóźnień, niewystarczającego nadzoru nad realizacją środka zabezpieczającego i dezorganizacji terapii. Podkreślono również brak jednolitych, systemowo wdrożonych standardów oceny ryzyka agresji i czynników ochronnych. Zwrócono uwagę, że opieka w psychiatrii sądowej jest droższa niż w psychiatrii ogólnej. Wprowadzenie świadczenia do wykazu świadczeń gwarantowanych oznaczałoby dodatkowe obciążenie dla płatnika publicznego. Szacowane koszty w latach 2026–2028 wyniosłyby 31,7 mln zł w pierwszym roku, 35,1 mln zł w drugim roku i 38,5 mln zł w trzecim roku. Ten wzrost kosztów miałby wynikać ze zwiększającej się liczby pacjentów i wyższych kosztów jednostkowych świadczeń w psychiatrii sądowej. Dlatego Rada Przejrzystości wskazała dwa kluczowe argumenty:

• proponowane rozwiązanie nie gwarantuje skoordynowanej, ustrukturyzowanej opieki ambulatoryjnej i dziennej z możliwością jej monitorowania

• projekt wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla NFZ

Rekomendacja: działania międzyresortowe

Rada podkreśliła, że dla skutecznej realizacji celów środków zabezpieczających należy rozważyć wdrożenie działań międzyresortowych, łączących opiekę zdrowotną z elementami pomocy społecznej i resocjalizacji.

Stanowisko nie zamyka więc dyskusji o potrzebie zmian w systemie, ale - jak twierdzi - proponowany model w obecnym kształcie nie powinien zostać wprowadzony jako nowe świadczenie gwarantowane.

Czytaj także:

Kryzys zdrowia psychicznego, a psychoterapeuci muszą płacić sami

Jak Centra Zdrowia Psychicznego funkcjonują w praktyce?