Zespół naukowców ze Stockholm Environment Institute przeanalizował globalne dane z lat 1990-2019 i doszedł do wniosku, który zmienia sposób myślenia o walce ze smogiem. Śmiertelność związana z zanieczyszczeniem powietrza spadła w tym czasie o 45 proc. To ogromna poprawa. Problem w tym, że tylko część tego efektu można przypisać czystszemu powietrzu.

Aż 52 proc. spadku liczby zgonów wynikało z ograniczenia tzw. podatności ludzi na smog, a nie samej redukcji emisji. Innymi słowy: świat stał się bardziej odporny na zanieczyszczenia, nawet tam, gdzie powietrze niekoniecznie się poprawiło.

Niewidzialna tarcza

Autorzy badania używają mocnego porównania: poprawa zdrowia i warunków życia działa jak niewidzialna tarcza. Gdyby nie te zmiany, w samym 2019 r. z powodu zanieczyszczeń powietrza zmarłoby dodatkowe 1,7 mln osób na świecie.

- Oczyszczanie powietrza pozostaje kluczowe, ale nasze wyniki pokazują jasno, że to tylko część rozwiązania. Jeśli chcemy realnie poprawić zdrowie publiczne, musimy też ograniczać czynniki, które sprawiają, że ludzie są bardziej podatni na jego szkodliwe działanie - tłumaczy Chris Malley, główny autor pracy.

Badanie pokazuje, że wpływ smogu na zdrowie nie jest prostą funkcją stężenia zanieczyszczeń. To wynik złożonej sieci czynników społecznych i zdrowotnych. Kluczowe znaczenie mają choroby przewlekłe, takie jak nadciśnienie czy choroby serca, ale też styl życia - zwłaszcza palenie tytoniu i otyłość. Ogromną rolę odgrywają również dostęp do opieki zdrowotnej i jej jakość.

To dlatego w niektórych regionach świata liczba zgonów spadała nawet bez wyraźnej poprawy jakości powietrza. Społeczeństwa po prostu lepiej radziły sobie ze skutkami ekspozycji.

Ubóstwo jako czynnik ryzyka

Jednym z najważniejszych wniosków jest rola ubóstwa. Między 1990 a 2019 r. odsetek ludzi żyjących w skrajnym ubóstwie spadł z 45 proc. do 21 proc. Ten proces - choć nie był pomyślany jako polityka antysmogowa - znacząco zmniejszył liczbę zgonów.

Lepsze warunki życia oznaczają m.in. lepsze odżywianie, mniejszą ekspozycję na inne czynniki ryzyka i łatwiejszy dostęp do leczenia. To wszystko razem obniża "podatność" organizmu na smog. Autorzy zwracają uwagę na coś jeszcze: wiele działań, które realnie ratują życie, w ogóle nie jest uwzględniane w strategiach walki z zanieczyszczeniem powietrza.

Ograniczanie palenia, leczenie nadciśnienia czy walka z otyłością rzadko trafiają do dokumentów dotyczących jakości powietrza. Tymczasem ich wpływ na śmiertelność jest porównywalny - a czasem większy - niż same działania emisyjne.

Europa daje przykład

Ciekawy obraz wyłania się z porównania regionów. Europa i Ameryka Północna odnotowały podobne spadki poziomu zanieczyszczeń. A jednak w Europie liczba zgonów związanych ze smogiem spadła niemal 2 razy bardziej. Lepsza opieka zdrowotna, skuteczniejsze programy profilaktyczne i mniejsze nierówności społeczne przełożyły się na większą odporność populacji.

Wnioski badania opublikowanego w The Lancet Planetary Health pokazują, że strategia walki ze smogiem wymaga aktualizacji. Redukcja emisji pozostaje fundamentem. Bez niej nie da się rozwiązać problemu. Ale równie ważne jest wzmacnianie odporności społeczeństw - poprzez inwestycje w zdrowie publiczne, walkę z ubóstwem i poprawę dostępu do leczenia.

Czytaj także:

Cztery na dziesięć nowotworów do uniknięcia. Nowe dane WHO

Nowa baza WHO: koniec chaosu w danych zdrowotnych?